भारतका सडकमा दुर्घटनाको भयावह तस्वीर, हरेक तीन मिनेटमा एक जनाको मृत्यु

भारतका दैनिक पत्रपत्रिकामा सडक दुर्घटनाका खबरहरू भरिने क्रम रोकिएको छैन। कतै यात्रुबस पहाडबाट खसेको छ भने कतै मातेका चालकले पैदलयात्रीलाई ठक्कर दिएका छन्। रोकिएका ट्रकमा कार ठोक्किनेदेखि ठूला सवारीद्वारा दुईपाङ्ग्रे साधनलाई ठक्कर दिने घटनासम्म दिनहुँजसो दोहोरिइरहेका छन्।

यी घटनाले देशको सडक सुरक्षाको गम्भीर अवस्थालाई उजागर गरिरहेका छन्। सन् २०२३ मा मात्र भारतमा १,७२,००० जनाले सडक दुर्घटनामा ज्यान गुमाए। यसले औसतमा प्रतिदिन ४७४ र हरेक तीन मिनेटमा एक जनाको मृत्यु भएको संकेत गर्छ।

बालबालिका र पैदलयात्री सबै जोखिममा

गत वर्ष भारतमा सडक दुर्घटनाबाट ज्यान गुमाउनेमध्ये करिब १०,००० बालबालिका थिए। यस्तै १०,००० जनाको विद्यालय र कलेज क्षेत्रमै दुर्घटनामा मृत्यु भयो। पैदलयात्रीको संख्यामा पनि डरलाग्दो वृद्धि देखिएको छ—३५,००० जनाले ज्यान गुमाए।

प्रमुख कारण: तीव्र गति, लापरबाही र कमजोर पूर्वाधार

सडक दुर्घटनाको मुख्य कारण तीव्र गति र न्यून सुरक्षा सावधानी देखिएको छ। हेल्मेट नलगाएका कारण ५४,००० जनाले र सिटबेल्ट नलगाएका कारण १६,००० जनाले ज्यान गुमाएका छन्।

लाइसन्सबिनाको सवारी सञ्चालन, गलत लेनमा गाडी चलाउने र अत्यधिक भार बोकेका गाडी दुर्घटनाको प्रमुख कारक बनेका छन्। सन् २०२३ मा ३४,००० दुर्घटनामा संलग्न चालकहरूसँग लाइसेन्स नै थिएन।

त्यस्तै सन् २०२१ मा १३ प्रतिशत दुर्घटनामा संलग्न चालक या त लाइसेन्सविहीन थिए वा सिकारु अनुमतिपत्रमा सवारी चलाइरहेका थिए।

अव्यवस्थित यातायात र संरचनागत कमजोरी

भारतको सडकहरूमा मोटर, जनावरद्वारा तानिने गाडी, बस, साइकल, रिक्सादेखि पैदलयात्रीसम्म एउटै सडक प्रयोग गर्छन्। सडक छेउका फुटपाथमा व्यवसाय हुने र सामान फिँजिने अवस्थाले ट्राफिक थप जटिल बनाएको छ।

सडक पूर्वाधारमा समेत गम्भीर त्रुटिहरू छन्। कमजोर एअरब्याग, बिग्रिएको सीटबेल्ट र त्रुटिपूर्ण सडक डिजाइनका कारण दुर्घटनामा क्षति घटाउने सुरक्षा उपायहरू प्रभावहीन छन्। आईआईटी दिल्लीका प्राध्यापक गीतम तिवारीका अनुसार धेरै सेफ्टी ब्यारिअरहरू मापदण्डअनुसार बनाइएका छैनन्।

त्यस्तै, सडक डिभाइडरहरू अत्यधिक अग्लो भएर गाडी पल्टिने जोखिम बढाउँछन्। कतिपय सडकहरू आसपासका भागभन्दा उचाइमा बनाइएका छन् जसले दुर्घटनाको सम्भावना झन बढाउँछ।

कमजोर कार्यान्वयन र सस्तो जरिबानाको समस्या

भारतमा सडक मापदण्ड कागजमा मात्रै सीमित रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ। न्यून जरिबानाले निर्माण कम्पनीहरूलाई सुरक्षामापदण्ड पालना गर्न बाध्य नपारेको तिवारी बताउँछिन्। निर्माण कामको भुक्तानी गुणस्तर हेरेर होइन, लम्बाइको आधारमा हुने प्रणालीका कारण ठेकेदारहरूले सुरक्षाप्रति बेवास्ता गर्ने गरेका छन्।

सुधार प्रयास र चुनौती

यद्यपि भारत सरकार सडक सुरक्षामा सुधार ल्याउने प्रयासमा जुटिरहेको छ। मन्त्री नितिन गडकरीले २५,००० किलोमिटर सडकलाई दुई लेनबाट चार लेनमा स्तरोन्नति गर्ने योजना अघि सारेका छन्। तर विज्ञहरू भने मात्र फराकिलो सडकले दुर्घटना घटाउँछ भन्ने मान्यताप्रति आशावादी छैनन्।

शिकागो विश्वविद्यालयका विज्ञ कवि भल्लाका अनुसार भारतले पश्चिमी मुलुकको सडक डिजाइन नक्कल गरे पनि त्यहाँजस्तो पूर्वाधार र सुरक्षामा लगानी नगरेका कारण दुर्घटना कम हुने ग्यारेन्टी छैन।

अन्तर्राष्ट्रिय सडक महासङ्घका केके कपिलले भारतमा रणनीतिक सुधार आवश्यक भएको बताए। उनका अनुसार दुर्घटनाग्रस्त स्थानहरूको पहिचान र सुधारको काम केही हदसम्म भएको भए पनि अझै धेरै गर्न बाँकी छ।

निष्कर्ष

६६ लाख किलोमिटर लामो सडक सञ्जाल र ३५ करोड सवारीसाधन भएको भारतमा सन् २०२३ को अवस्था सडक सुरक्षाको हिसाबले अत्यन्त चिन्ताजनक रह्यो। संरचनागत कमजोरी, कमजोर कार्यान्वयन, लापरवाहीपूर्ण व्यवहार र न्यून सुरक्षा सचेतनाले भारतलाई संसारको सबैभन्दा असुरक्षित सडक भएको देशहरूमा गनाउन बाध्य बनाएको छ।

सरकार र जनताको संयुक्त प्रयास बिना सडक दुर्घटनाको यो भयावह चक्र तोड्न सम्भव देखिँदैन।