नेपालको शेयर बजारमा अंकित मूल्य: भूमिका, भ्रम र प्रभाव

नेपालको शेयर बजार, नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) मा सूचीकृत अधिकांश कम्पनीहरूको शेयरको अंकित मूल्य १०० रुपैयाँ रहेको छ। म्युचुअल फण्डहरूको अंकित मूल्य भने १० रुपैयाँ छ। “अंकित मूल्य” लाई साधारणतया “फेस भ्यालू” पनि भनिन्छ, जसले वित्तीय साधनको प्रारम्भिक मूल्यलाई जनाउँछ।

तर, केही कम्पनीहरूमा यसमा विविधता देखिन्छ। उदाहरणका लागि, सोल्टी होटलको शेयरको अंकित मूल्य १० रुपैयाँ र हाथवे इन्भेष्टमेण्ट नेपालको ५० रुपैयाँ छ। यस लेखमा अंकित मूल्यले कसरी भ्रम पैदा गर्न सक्छ र यसको वास्तविक उपयोगिता के हो भन्ने विषयमा चर्चा गरिन्छ।

अंकित मूल्य के हो?
अंकित मूल्य कुनै पनि शेयरको प्रारम्भिक मूल्य हो, जसलाई कम्पनीले शेयर जारी गर्दा तोकेको हुन्छ। यो मूल्य, नाममात्रको भए पनि, कम्पनीको वित्तीय गतिविधिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। उदाहरणका लागि, यदि कुनै कम्पनीले १०० रुपैयाँ अंकित मूल्यको शेयर जारी गर्छ भने यसको अर्थ कम्पनीले प्रारम्भिक अवस्थामा हरेक शेयरको लागि १०० रुपैयाँ लिएको छ।

बजारमा शेयरको वास्तविक मूल्य भने कम्पनीको माग, आपूर्ति, र समग्र आर्थिक गतिविधिमा निर्भर गर्दै बढ्न वा घट्न सक्छ। यसरी, बजार मूल्य घट्दा वा बढ्दा पनि अंकित मूल्य स्थिर रहन्छ।

अंकित मूल्यलाई धेरै देशमा न्यूनतम मानिन्छ वा कतिपयले शून्य पनि तोक्छन्, जसले बजार मूल्यलाई प्राथमिकता दिन्छ। यसले गर्दा कम्पनीले लाभांश, बोनस शेयर, वा स्टक विभाजन जस्ता निर्णय गर्दा यसलाई आधार मान्न सक्छ।

अंकित मूल्यले भ्रम सिर्जना गर्ने कारणहरू
अंकित मूल्यले विशेष गरी त्यतिखेर भ्रम सिर्जना गर्छ जब लगानीकर्ताले एउटै उद्योगका विभिन्न कम्पनीहरूलाई तुलनात्मक रूपमा हेर्छन्। नेपालमा नेप्सेमा सूचीकृत होटल तथा पर्यटन क्षेत्रमा सोल्टी होटलको अंकित मूल्य १० रुपैयाँ छ भने अन्य होटल कम्पनीहरूको अंकित मूल्य १०० रुपैयाँ छ। लगानीकर्ताले यी दुई कम्पनीको प्रतिशेयर आम्दानी, लाभांश, वा बजार मूल्यलाई प्रत्यक्ष तुलना गर्दा अंकित मूल्यले अनावश्यक रूपले फरक परिणाम देखाउँछ।

उदाहरणका लागि, एक कम्पनीको अंकित मूल्य १० रुपैयाँ छ भने, उसले ५० प्रतिशत लाभांश घोषणा गर्दा अर्को कम्पनीको अंकित मूल्य १०० रुपैयाँ हुँदा उसले ५ प्रतिशत लाभांश घोषणा गर्दा पनि वास्तविक लाभांश रकम उस्तै हुन सक्छ। तर, लाभांश प्रतिशतमा फरक देखिने भएकाले, लगानीकर्ता भ्रमित हुन सक्छन् कि कुनै कम्पनी बढी फाइदाजनक छ।

बुक भ्यालू र अन्य वित्तीय सूचकहरूमा भ्रम
अंकित मूल्य फरक हुँदा, प्रतिशेयर नेटवर्थ (बुक भ्यालू) मा पनि भिन्नता देखिन सक्छ। यसले गर्दा एउटै उद्योगका विभिन्न कम्पनीहरूको वित्तीय सूचकहरूको तुलना गर्दा अन्योल सिर्जना हुन्छ। उदाहरणका लागि, यदि दुई कम्पनीका शेयरहरू १० रुपैयाँ र १०० रुपैयाँ अंकित मूल्य भएका छन् भने, बुक भ्यालू वा प्रतिशेयर नेटवर्थ पनि फरक देखिन्छ, जसले गर्दा लगानीकर्ताले आर्थिक प्रदर्शनमा असमानता देख्न सक्छन्।

अंकित मूल्यका विशेष पक्षहरू
दीर्घकालीन लगानीकर्ताहरूका लागि अंकित मूल्य, सामान्यतया, बजार मूल्य वा मुनाफा वृद्धिका सूचकहरू जस्तै महत्त्वपूर्ण मानिँदैन। तर, निम्न पक्षहरूमा यसको भूमिका अझै महत्त्वपूर्ण छ ।

कम्पनीहरूले प्रायः अंकित मूल्यकै आधारमा लाभांशको घोषणा गर्छन्। यदि लगानीकर्तालाई अंकित मूल्य थाहा छ भने उनीहरूले वास्तविक लाभांश रकम सही रूपमा बुझ्न सक्छन्।

जब कम्पनीले स्टक विभाजन वा बोनस शेयरको घोषणा गर्छ, त्यसका लागि अंकित मूल्य नै आधार मानिन्छ। यसले लगानीकर्तालाई नयाँ संरचनामा भएको परिवर्तन बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ।

कम्पनीको प्रारम्भिक शेयर पूँजी संरचनालाई बुझ्न पनि अंकित मूल्य उपयोगी हुन सक्छ, जसले गर्दा कम्पनीको भविष्यको योजनामा स्पष्टता दिन्छ।

अंकित मूल्य र बजार मूल्यको सम्बन्ध
आधुनिक बजारमा, अंकित मूल्य र बजार मूल्यको सम्बन्ध सीधा छैन। बजार मूल्य, कम्पनीको प्रदर्शन, आर्थिक वृद्धि, बजारको धारणा, माग-आपूर्ति जस्ता कारकहरूमा निर्भर गर्छ।

सामान्यतया, बजार मूल्य शेयरको वास्तविक स्थिति र प्रदर्शनलाई झल्काउँछ भने अंकित मूल्यले ऐतिहासिक आधार दिन्छ। कम्पनीको प्रदर्शन राम्रो हुँदा बजार मूल्य बढ्न सक्छ, जसले प्रत्यक्ष रूपमा लगानीकर्ताको फाइदामा असर पार्छ। यसरी, अंकित मूल्यले शेयरको बजार मूल्यलाई स्थिर वा प्रभावित गर्दैन।

अंकित मूल्य सम्बन्धी सुधारका आवश्यकता
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा, कतिपय मुलुकहरूले अंकित मूल्यको अवधारणालाई लगभग निष्क्रिय बनाएका छन्। सिंगापुरले सन् २००५ मा कम्पनी ऐनमा संशोधन गर्दै अंकित मूल्यलाई हटाएको थियो। यसले गर्दा कम्पनीहरू प्रतिशेयर आधारमा लाभांश घोषणा गर्छन्, जसले गर्दा अंकित मूल्यका कारण आउने भ्रमलाई हटाएको छ।

नेपालमा पनि लाभांश घोषणा गर्दा प्रतिशेयर रकममा घोषणा गर्ने प्रणालीलाई अपनाउन सकिन्छ। यसले गर्दा लगानीकर्ताले अंकित मूल्यको परिधिमा नअल्झी सही आर्थिक तथ्यांकको आधारमा निर्णय गर्न सक्छन्।

हालको शेयर बजारमा अंकित मूल्यको भूमिका सिमित छ। साना वा नयाँ लगानीकर्ताहरूलाई आर्थिक स्वास्थ्य बुझ्न प्रत्यक्ष बजार मूल्य, आम्दानी वृद्धि, र अन्य सूचकहरूमा ध्यान दिनु नै उचित हुन्छ। अंकित मूल्य, यद्यपि ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ, आधुनिक बजारमा यसको प्रभाव सिमित बनिसकेको छ।

लगानीकर्ताहरूले, विशेष गरी नेपालमा, प्रतिशेयर आम्दानी, मूल्य आम्दानी अनुपात, बजार पूँजीकरण जस्ता सूचकहरूमा ध्यान दिनु उपयुक्त हुन्छ।