नेपाल र भारतमा एकअर्काका सेना प्रमुखलाई किन दिइन्छ ‘मानार्थ महारथी’, यस्तो छ सैन्य परम्परा
भारतीय सेनाध्यक्ष उपेन्द्र द्विवेदीले नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीको सम्मान पाएका छन्। साढे सात दशक पुरानो परम्परालाई निरन्तरता दिँदै राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले उनलाई खड्ग, प्रमाणपत्र, र दर्ज्यानी चिन्ह प्रदान गरे।
द्विवेदी नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीको उपाधि प्राप्त गर्ने १९औँ भारतीय सेनाध्यक्ष बनेका छन्। परम्पराअनुसार, अब छिट्टै नेपालका प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देल पनि भारतले प्रदान गर्ने मानार्थ उपाधि ग्रहण गर्न दिल्ली जाने तयारीमा छन्।
नेपाल-भारत सैनिक सम्बन्ध
सन् १९४७ को त्रिपक्षीय सन्धिअनुसार भारतीय सेनामा नेपाली नागरिक भर्ती हुन पाउने व्यवस्था कायम छ। यो परम्परा गोर्खा सैनिकहरूसँग सम्बन्धित छ, जसले भारतीय र बेलायती सेनामा लामो समयदेखि सेवा गर्दै आएका छन्।
सैन्य मामिलाविद् इन्द्र अधिकारीका अनुसार नेपाल-भारतबीचको सैनिक सम्बन्ध अन्यत्र कमै देखिने दुर्लभ परम्पराको उदाहरण हो। “दुई सार्वभौम देशका सेनाले एकअर्काका प्रमुखलाई मानार्थ उपाधि दिने यो परम्परा विशेष महत्त्वपूर्ण छ,” उनले बताइन्।
द्वन्द्व र सहकार्यका आयाम
नेपाल र भारतले हरेक वर्ष संयुक्त सैन्य अभ्यास गर्ने परम्परा राखेका छन्। यद्यपि, भारतको पछिल्लो ‘अग्निपथ योजना’ लगायतका मुद्दामा दुई देशबीच कूटनीतिक स्तरमा मतभेद देखिएको छ।
भारतीय सेनाको अग्निपथ योजनाअनुसार, गोर्खा सैनिकहरूलाई चार वर्षे सेवा अवधि दिइनेछ। त्यसपछि २५ प्रतिशतलाई मात्र स्थायी सेवा अवसर प्रदान गरिने, बाँकी ७५ प्रतिशतलाई ‘सेवानिधि’ पुँजीसहित बिदाइ गरिनेछ। यो योजनाप्रति नेपालले विरोध जनाउँदै भारतसँग समन्वयको अभाव रहेको बताएको छ।
अवकाशप्राप्त उपरथी विनोज बस्न्यातले यस्तो योजनाले गोर्खा भर्तीमा समस्या ल्याउने उल्लेख गर्दै, “यो विषय दुवै देशले कूटनीतिक माध्यमबाट सुल्झाउनु पर्छ,” भने।
सैनिक सहकार्यका फाइदा
भारत नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो रक्षा साझेदार हो। भारतले नेपाललाई घातक र अघातक सैन्य सामग्री, तालिम, र विपद् व्यवस्थापनमा सहकार्य गर्दै आएको छ।
पूर्वरथी बस्न्यातका अनुसार, “भारतसँगको सहकार्यले नेपाललाई आफ्नो सैन्य क्षमता अभिवृद्धि गर्न र खर्च व्यवस्थापनमा ठूलो मद्दत पुगेको छ। यस्तो सम्बन्ध भारतका लागि पनि रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ।”
चिसोपनका छाया
सैनिक सम्बन्ध बलियो भए पनि द्विपक्षीय कूटनीतिक मामिलामा बेला-बेला चिसोपन देखिने गरेको छ। सन् २०२० मा लिपुलेकको विषयलाई लिएर भारत र नेपालबीच मतभेद उत्पन्न भएको थियो।
तर, सैनिक सम्बन्धले यस्तो मतभेद कम गर्न प्रभाव पार्ने विश्लेषण गरिन्छ। “राजनीतिक असमझदारी हुँदा पनि सेनाबीचको परम्परा प्रभावित भएको छैन,” इन्द्र अधिकारीले भनिन्।
सम्बन्ध सुधारको अवसर
हालैका भ्रमणहरूले दुवै देशबीचको सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउन मद्दत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। भू-राजनीतिक चुनौतीबीच, दुई सेनाबीचको यो सम्बन्ध क्षेत्रीय स्थिरताका लागि महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।
नेपाली सेनाले भारतीय सेनाका प्रमुखलाई मानार्थ महारथी उपाधि दिने र भारतीय सेनाले पनि नेपाली सेनाका प्रधानसेनापतिलाई समान सम्मान दिने यो परम्परा दुई देशबीचको सैनिक सम्बन्धको गहिराइ झल्काउने विशिष्ट उदाहरण बनेको छ।
