शेयर बजारका लगानीकर्ताले जान्नैपर्ने यी ४ नियम

धितोपत्र बजारको सञ्चालन, नियमन, र नियन्त्रण गर्ने निकायले विभिन्न कानुनी व्यवस्था लागू गरेका छन्। यी कानुनी व्यवस्थाले बजारमा एक सुरक्षित र सुचारू तरिकाले कारोबार गर्न सहयोग पुर्याउँछन्। लगानीकर्ताले पनि आफूले गर्नसक्ने जोखिमको आँकलन, सीप र योग्यता अनुसार पुँजी लगानी गर्ने अवसर प्राप्त गर्छन्। तर, बजारमा लगानी गर्दा खेलको नियमबारे राम्रोसँग बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। यो फुटबल खेलको जस्तै हो, जहाँ नियम नबुझेर वा जानाजानी उल्लंघन गर्दा सख्त कारबाहीको सामना गर्नुपर्छ।

फुटबल खेल्नुअघि खेलाडीले नियम र अनुशासनको ख्याल राखेर खेल्नुपर्ने हुन्छ। त्यस्तै, लगानीकर्ताले पनि धितोपत्र बजारको कानुनी व्यवस्था, प्रक्रिया र अनुशासनलाई पालना गर्दै कारोबार गर्नु जरुरी छ। नियमको उल्लंघन गर्दा कठोर कारबाही हुने भएकाले कानुनी प्रावधानलाई आत्मसात् गर्नुपर्छ। कुनै लगानीकर्ताले बजारमा नियमविपरीत क्रियाकलाप गरेमा आर्थिक जरिवाना, मुनाफा क्षतिपूर्ति, कारोबार बन्देज, र जेल सजायजस्ता कारबाही हुने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले, कानुनको परिधिभित्र रहेर जोखिमको मूल्यांकन गर्दै लाभ प्राप्त गर्न सकिन्छ।

१. इडीआइएस (इलेक्ट्रोनिक्स डेलिभरी इन्स्ट्रक्सन स्लिप) र क्लोज आउट

नेपालमा धितोपत्र कारोबार गर्दा लगानीकर्ताले इलेक्ट्रोनिक्स डेलिभरी इन्स्ट्रक्सन स्लिप (इडीआइएस) प्रक्रियामा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। बिक्री गरिएका सेयरको डब्ल्युएसीसी (वेटेड एभरेज कष्ट अफ क्यापिटल) गणना गर्नुपर्ने हुन्छ र होल्डिङ पिरियड निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ। ‘टी प्लस टू’ का आधारमा कारोबारको दुई कार्यदिनभित्र इडीआइएस गरिसक्नुपर्छ। यदि समयमै इडीआइएस नगरिएमा बिक्रीकर्ताले क्लोजआउट बापत २० प्रतिशत जरिवाना तिर्नुपर्छ। खाता शेषमा भन्दा बढी सेयर बिक्री गरेमा पनि अपुग सेयरको बापत २० प्रतिशत जरिवाना लाग्छ। यस प्रक्रियाले बिक्रीकर्ताको धितोपत्र कारोबारलाई सुरक्षित राख्न र नियम उल्लंघनबाट बचाउन मद्दत गर्छ।

२. औसत लागत (डब्ल्युएसीसी) गणना

धितोपत्र बजारमा एउटै कम्पनीका विभिन्न माध्यमबाट खरिद गरिएका सेयरको औसत लागत ‘वेटेड एभरेज कष्ट अफ क्यापिटल’ विधिबाट निकाल्नुपर्छ। यसरी औसत लागत निकाल्दा वास्तविक नाफा–घाटा थाहा हुन्छ। कुनै सेयरलाई विभिन्न मूल्यमा खरिद गरेको भएपनि औसत लागत गणना गर्दा कुल लगानीलाई सेयरको कुल सङ्ख्याले भाग गर्दा प्रतिकित्ताको औसत लागत थाहा हुन्छ। उदाहरणका लागि, कम्पनीको सेयर विभिन्न माध्यमबाट प्राप्त गरिएमा अन्तिम औसत लागत थाहा पाउन डब्ल्युएसीसी प्रयोग गरिन्छ। यसरी प्राप्त औसत लागतभन्दा बढी मूल्यमा बिक्री गर्दा मुनाफा हुने र कम मूल्यमा बिक्री गर्दा घाटा हुने अवस्था आउँछ। गलत लागत गणना वा मुनाफा–घाटा कम देखाउँदा कर छली हुने सम्भावना पनि रहन्छ।

३. लकइन पिरियड

लकइन पिरियड धितोपत्रको कारोबारसँग सम्बन्धित अर्को महत्वपूर्ण व्यवस्था हो। कुनै कम्पनीले जारी गरेको धितोपत्रलाई निश्चित अवधिभन्दा अघि बिक्री गर्न नपाउने नियम लागू गरिएको हुन्छ। उदाहरणका लागि, आईपीओ निष्कासनको ३ वर्षपछि मात्रै अरूलाई बिक्री गर्न सकिन्छ। नेपालमा रहेका वा विदेशमा रोजगारी गरिरहेका नेपालीहरूलाई पनि १० प्रतिशत सेयर छुट्याउने व्यवस्था छ, जुन बिक्री नभए सर्वसाधारण समूहमा थप गरी पुन: जारी गर्नुपर्छ। यस प्रकारका व्यवस्थाले धितोपत्र बजारमा स्थिरता ल्याउन र लगानीकर्ताको हितमा काम गर्न मद्दत पुर्याउँछ।

४. सर्किट ब्रेक

धितोपत्र बजारको ठूलो विशेषता यसको गतिशीलता हो, जसमा बजारको मूल्य कहिलेकाहीँ अत्यधिक बढ्न वा घट्न सक्छ। यसरी हुने घटबढलाई नियन्त्रण गर्न सर्किट ब्रेक लागू गरिएको छ। कुनै कारोबार दिनमा ३ पटकसम्म सर्किट ब्रेक लाग्न सक्छ। पहिलो सर्किट ब्रेक बजार खुलेको एक घण्टाभित्र नेप्से परिसूचक ४ प्रतिशतले घट्दा वा बढ्दा लाग्छ र २० मिनेटका लागि कारोबार बन्द हुन्छ।

दोस्रो सर्किट ब्रेक परिसूचक ५ प्रतिशतले तलमाथि हुँदा ४० मिनेटको लागि कारोबार रोकिन्छ। अन्तिम सर्किट ब्रेक भने परिसूचक ६ प्रतिशतले घटबढ भएपछि लगाइन्छ र त्यस दिनको कारोबार बन्द गरिन्छ। सर्किट ब्रेक प्रणालीले लगानीकर्तालाई नाफा–घाटा सोचेर निर्णय लिन सहयोग पुर्याउँछ।

धितोपत्र बजारको नियमावली, सर्किट ब्रेक, लकइन पिरियड, डब्ल्युएसीसी, क्लोज आउट र इडीआइएसजस्ता प्रावधानहरूप्रति राम्रो बुझाइ राखेमा कुनै लगानीकर्ताले बजारमा सुरक्षित कारोबार गर्न सक्दछन्।