विकिपिडियाका सूचना कति विश्वसनीय, यसले कसरी काम गर्दछ ?

यदि तपाईँ यो लेख पढ्दै हुनुहुन्छ भने, तपाईँ सम्भवतः विकिपिडियासँग परिचित हुनुहुन्छ। धेरै मानिसहरूले सानादेखि गम्भीरसम्मका विषयहरूबारे जान्नका लागि विकिपिडिया पहिलो स्थान हो।

तर पछिल्ला केही दिनदेखि दिल्ली उच्च अदालतमा दायर गरिएको मुद्दाका कारण विकिपिडिया हेडलाइनमा रहेको छ। एसियन न्यूज इन्टरनेसनल (एएनआई) ले विकिपिडिया विरुद्ध मानहानिको मुद्दा दायर गरेको छ। समाचार एजेन्सीले गलत जानकारी दिएको एएनआईको विकिपिडिया पृष्ठले बताउँछ। तर, एएनआईले यसलाई अस्वीकार गरेको छ।

प्रायः सोधिने प्रश्नहरू मध्ये एउटा हो, विकिपिडियाले कसरी काम गर्छ? उनीहरूका लागि कसले लेख्छ? यसलाई कसले चलाउँदैछ? विकिपिडिया सन् 2001 देखि विश्वव्यापी रूपमा निःशुल्क खुला स्रोतको रूपमा परिचित छ, जसलाई तपाईँ अनलाइन विश्वकोश भन्न सक्नुहुन्छ।

यो गैर-लाभकारी विकिमीडिया फाउन्डेसनद्वारा सञ्चालित छ। एएनआईले विकिमीडिया फाउन्डेसनविरुद्ध मुद्दा दायर गरेको छ।
यो संसारको सबैभन्दा प्रसिद्ध वेबसाइटहरू मध्ये एक हो। यसमा हाल छ करोड भन्दा बढी लेखहरू छन् र हरेक महिना 10 लाख भन्दा बढी पृष्ठ अवलोकनहरू छन्।

प्रश्न के हो भने, के कसैले विकिपिडियामा लेख्न सक्छ? उत्तर हो हो हो। सबैलाई विकिपिडियामा नयाँ प्रविष्टि थप्न वा पहिले नै अवस्थित प्रविष्टिमा केही थप्न वा परिवर्तन गर्न अनुमति छ। त्यसैले यो एउटा प्लेटफर्म हो जुन एक वा केही व्यक्तिहरूद्वारा नियन्त्रित हुँदैन।

हाल करिब तीन लाख स्वयंसेवकहरू छन् जसले विकिपिडियाका लागि लेखहरू लेख्छन् र यसमा रहेको सामग्रीको प्रामाणिकता जाँच गर्छन्।

जो कोहीले पनि यो गर्न सक्छन् र उनीहरूलाई वेबसाइटमा कामअनुसार विभिन्न भूमिका दिइन्छ। विकिमीडिया फाउन्डेसनले भन्छ कि यी व्यक्तिहरू आफैले काम गर्छन् र यसका लागि भुक्तान गर्दैनन्।

यी स्वयंसेवकहरूले आफ्नो पहिचान गोप्य राख्न सक्छन्। विकिमीडिया फाउन्डेसन भन्छ कि कुन पृष्ठमा के लेखिएको छ भन्नेमा उनीहरूको कुनै नियन्त्रण छैन। तर यसको अर्थ कसैले पनि यसको बारेमा लेख्न सक्छ भन्ने होइन।

वेबसाइटमा के प्रकाशित गर्न सकिन्छ, यसका लागि धेरै नियम र दिशानिर्देशहरू छन्। उदाहरणका लागि, विकिपिडियामा कुनै नयाँ जानकारी लेख्न सकिँदैन, जुन अहिलेसम्म कतै पनि प्रकाशित भएको छैन। केवल ती लेख्न सकिन्छ जसमा छापिएको भरपर्दो स्रोत दिन सकिन्छ।

प्रकाशित गरिएको सामग्री सम्पादकहरू, प्रशासकहरू र कम्प्युटर बट्सहरूद्वारा अनुगमन र तथ्य-जाँच गरिन्छ। वरिष्ठ सम्पादकहरूले पनि लेख वा यसको अंश सम्पादन र मेटाउन सक्छन्। जब लेख वा सम्पादनमा विवाद हुन्छ, स्वयंसेवकहरूले आफ्नो पक्ष प्रस्तुत गर्छन्, छलफल गर्छन् र यो आपसी सहमति पछि प्रकाशित हुन्छ।

यो बहस सबैका लागि विकिपिडिया पृष्ठमा हेर्नका लागि पनि उपलब्ध छ। यदि कुनै लेखमा केही विवाद छ भने, यसलाई समाधान गर्न विभिन्न प्रक्रियाहरू पनि छन्। लेखन र पढ्ने संसारमा, मानिसहरू एकअर्कालाई भन्छन् कि तपाईँले विकिपिडियाबाट जानकारी लिनुहुन्छ, तर तपाईँ यसलाई भरपर्दो स्रोतको रूपमा हेर्न सक्नुहुन्न।

विकिपिडिया नै भन्छ कि यसलाई प्राथमिक स्रोतहरूको आधारमा प्रयोग गर्नु हुँदैन। विकिपिडियामा लेखहरूमा त्रुटिहरू फेला पार्न सकिन्छ। प्रत्येक विकिपिडिया लेखको तल सम्बन्धित स्रोतहरूको सूची हुन्छ र लेखहरू तिनीहरूको आधारमा लेखिएका हुन्छन्, अर्थात् त्यो सूचीबाट तपाईँले जानकारी पुष्टि गर्न सक्नुहुन्छ।

यदि कुनै लेखमा धेरै परिवर्तनहरू छन् वा ती परिवर्तनहरूको बारेमा विवाद छ भने, सम्पादन पनि केही अन्तरिम समयका लागि रोकिनेछ। धेरै विज्ञहरूले विकिपिडियाको विश्वसनीयतामाथि विभिन्न प्रश्नहरू उठाउँदै आएका छन्। एमी ब्रुकम्यान जर्जिया इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीकी प्राध्यापक हुन्।

उनी भन्छिन् कि कम प्रसिद्ध विकिपिडिया लेख बिल्कुलै भरपर्दो नहुन सक्छ, तर लोकप्रिय विषयमा विकिपिडिया लेख “जानकारीको सबैभन्दा भरपर्दो रूप” हुन सक्छ। उनी भन्छिन् कि जर्नलमा प्रकाशित लेख केही विशेषज्ञले मात्रै हेर्छन् र त्यसपछि यसमा कुनै परिवर्तन हुँदैन।

“तर एउटा लोकप्रिय विकिपिडिया लेख हजारौँ मानिसहरूले समीक्षा गर्न सक्छन्।” विकिपिडियामा पक्षपातको आरोप पनि लागेको छ। विकिपिडियाको एउटा आलोचना यो छ कि यसमा धेरै पुरुष लेखहरू छन् र यसको कारणले गर्दा वेबसाइटमा पुरुषहरूमा बढी लेखहरू छन्।

कन्जरभेटिभ थिङ्क ट्याङ्क म्यानहट्टन इन्स्टिच्युटले गरेको अनुसन्धानले अमेरिकामा दक्षिणपन्थी सार्वजनिक व्यक्तित्वहरूलाई विकिपिडियामा बढी नकारात्मक रूपमा चित्रण गरिएको पाइएको छ। यद्यपि, उनले स्वीकार गरे कि विकिपिडिया एउटा महत्त्वपूर्ण सार्वजनिक स्रोत हो।

यदि तपाईँले विकिपिडियामा केही पढ्नुभएको छ भने, तपाईँले उनीहरूको वेबसाइटको सुरुमा दान गर्न अपिल गरिएको देख्नुभएको हुनुपर्छ। विकिपिडिया दानद्वारा वित्त पोषित छ।

सन् 2022-23 मा, विकिमीडिया फाउन्डेसनले 180 मिलियन डलर भन्दा बढी चन्दा प्राप्त गर्यो, जुन भारतीय रुपियाँमा करिब 1,513 करोड रुपैयाँ थियो। विकिपेडियाले विज्ञापनहरू छाप्दैन, र तिनीहरू भन्छन् कि तिनीहरूले प्रयोगकर्ता डेटा प्रयोग गरेर पैसा कमाउँदैनन्। धेरै वेबसाइटहरूले यस तरिकाले पैसा कमाउँछन्।

विकिपिडिया धेरै देशहरूमा विवादमा फसेको छ। विकिपिडियालाई कम्तीमा 13 वटा देशमा प्रतिबन्ध लगाइएको छ।चीन, म्यानमार र उत्तर कोरियाले विकिपीडियामा प्रतिबन्ध लगाएका छन्। रुस र इरानले केही विकिपिडिया लेखहरूमा प्रतिबन्ध लगाएका छन्।

पाकिस्तानले सन् 2023 मा विकिपिडियामा केही लेखहरूले देशका मुस्लिमहरूलाई अपमान गरेको भन्दै विकिपीडियामा तीन दिनको प्रतिबन्ध लगाएको थियो। एएनआईको मामलामा, दिल्ली उच्च अदालतका न्यायाधीशले विकिपीडियालाई भनेका थिए कि उनीहरूले भारतमा कानूनको पालना गर्नुपर्दछ, अन्यथा उनले भारतमा विकिपीडियामा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश दिनेछन्।

विकिपिडिया भारतमा पनि विवादमा परेको छ। एएनआईले दायर गरेको मानहानिको मुद्दाको बारेमा एउटा विकिपिडिया पृष्ठ पनि थियो। हालै, दिल्ली उच्च अदालतको दुई न्यायाधीशको बेन्चले अदालतको प्रक्रियामा हस्तक्षेप गरिरहेको धारणा राखेको थियो, र उनीहरूले यसलाई हटाउन आदेश दिए।

अक्टोबर 21 मा, यो पृष्ठ विकिपिडिया द्वारा हटाइएको थियो। अदालतको आदेशपछि अङ्ग्रेजी विकिपीडियाको सम्पूर्ण पृष्ठ हटाइएको यो पहिलो पटक हो भनी केही विज्ञहरू विश्वास गर्छन्। एजेन्सीहरुको सहयोगमा