घरजग्गा कारोबार : काठमाडौंमा मन्दी हुँदा तराईमा वृद्धि, यस्ता छन् सुधारका उपाय

नेपालमा पछिल्ला महिनाहरूमा घरजग्गा कारोबार अपेक्षित रूपमा नबढेको भन्दै व्यवसायीहरूले निराशा व्यक्त गरिरहेका छन्। तर, तराईका केही जिल्लामा भने तुलनात्मक रूपमा कारोबारमा वृद्धि भएको देखिएको छ।

भूमि व्यवस्था तथा अभिलेख विभागको तथ्याङ्कअनुसार अघिल्लो समय देशभरि घरजग्गा कारोबारको प्रमुख केन्द्र मानिएको काठमाडौं उपत्यकामा अहिले कारोबार सन्तोषजनक छैन। चालु आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को माघ महिनामा पुसको तुलनामा कारोबार घटेको देखिएको छ। विभागका अनुसार पुसमा ४८,१५६ वटा लिखत पारित भएकोमा माघमा ४६,०६९ वटा मात्रै पारित भएको छ। यससँगै राजस्व सङ्कलनमा पनि ३७ करोड ९७ लाख रुपैयाँको गिरावट आएको छ।

तराईका जिल्लामा किन बढ्यो ?

विभागको तथ्याङ्कअनुसार चालु आर्थिक वर्षको साउनदेखि माघ मसान्तसम्म सबैभन्दा धेरै घरजग्गा कारोबार भएका जिल्लामध्ये शीर्ष पाँचमा सुनसरी, मोरङ, झापा, धनुषा र सप्तरी रहेका छन्। भूमि सुधार तथा मालपोत कार्यालय इनरुवा, सुनसरीले सबैभन्दा धेरै ९,४०४ वटा लिखत पारित गरेको छ। मोरङको बेलबारी कार्यालयले ७,६३०, झापाको भद्रपुर कार्यालयले ७,६१२, धनुषाको जनकपुरधाम कार्यालयले ७,१६४ र सप्तरीको राजविराज कार्यालयले ६,८२५ वटा लिखत पारित गरेको छ।

भूमि व्यवस्था तथा अभिलेख विभागका प्रवक्ता वेदप्रसाद अर्यालका अनुसार तराईका केही जिल्लामा कारोबार वृद्धि हुनुको मुख्य कारण बसाइँसराइ प्रवृत्ति रहेको छ। “कोशीपारिका जिल्लाहरू झापा, मोरङ र सुनसरीमा कारोबार खासै घटेको देखिँदैन। पहाडी क्षेत्रबाट तराई तथा कोर एरियातर्फ बसाइँसराइ गर्ने प्रवृत्ति बढेकाले त्यहाँ कारोबारमा गिरावट देखिएको छैन,” उनले भने।

व्यवसायीहरूको निराशा

घरजग्गा व्यवसायीहरूले पछिल्लो समय मुलुकभर कारोबार निराशाजनक भएको बताएका छन्। व्यवसायी केदार दाहालका अनुसार नयाँ प्लटिङहरू रोकिएको र आर्थिक मन्दीका कारण कारोबार सुस्त भएको छ। उनले भने, “अहिले नयाँ प्लटिङ खासै भइरहेको छैन। पुराना प्लटिङहरूकै अलिअलि कारोबार भइरहेको अवस्था हो।”

व्यवसायी श्रीकृष्ण राउतले पछिल्ला चार महिनायता घरजग्गा व्यवसाय थप निराशाजनक बनेको बताए। “सहकारी संस्थाहरू बन्दप्रायः छन्, शेयर बजार डामाडोल छ, जनतामा निराशा छ। त्यसैले कारोबार पनि प्रभावित भएको छ,” उनले भने। साथै, विदेश अध्ययनका लागि गएका विद्यार्थीहरूले उतै स्थायी बसोबास अनुमति पाएपछि नेपालमा लगानी गर्नुको साटो विदेशमा सम्पत्ति खरिद गर्ने प्रवृत्ति बढेकाले पनि कारोबारमा गिरावट आएको व्यवसायीहरूको दाबी छ।

सरकारी धारणा

तर, अधिकारीहरू भने यो अवस्थामा पूर्ण रूपमा निराशाजनक नभएको बताउँछन्। भूमि व्यवस्था तथा अभिलेख विभागका प्रवक्ता अर्यालका अनुसार घरजग्गा कारोबार चरमबिन्दुमा पुगेपछि अहिले केही स्थिर देखिएको मात्र हो। “कारोबार अपेक्षाकृत रूपमा नबढे पनि यसलाई निराशाजनक भन्न मिल्दैन,” उनले भने।

उनका अनुसार पछिल्लो समय घरजग्गा कारोबार सहरी क्षेत्रभन्दा सहरोन्मुख क्षेत्रमा बढी केन्द्रित हुन थालेको छ। साथै, सहरी क्षेत्रमा उच्च मूल्य भएकाले पनि धेरै मानिसले किनमेल गर्न नसकेको प्रवृत्ति देखिएको छ।

सुधारका उपायहरू

व्यवसायीहरू सरकारले घरजग्गा कारोबार प्रवर्द्धन गर्न कदम नचालेसम्म सुधार नआउने बताउँछन्। उनीहरूले मालपोत कार्यालयहरूमा कित्ताकाट प्रक्रियालाई सहज बनाउन, व्यवसायीहरूलाई सहुलियत ऋण उपलब्ध गराउन र घरजग्गा कारोबारमा लाग्ने लाभकर घटाउनुपर्ने माग राखेका छन्।

हाल काठमाडौं उपत्यकामा कित्ताकाट प्रक्रिया खुले पनि व्यावहारिक रूपमा अझै झन्झटिलो भएकाले कारोबारमा उत्साह थपिन नसकेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। तर, सरकारी अधिकारीहरू भने प्रक्रियालाई सहज बनाउन कुनै बाधा नरहेको बताउँछन्।

समग्रमा, हाल नेपालमा घरजग्गा कारोबार मिश्रित प्रवृत्ति देखिएको छ। काठमाडौं उपत्यकामा कारोबार घट्दै गएको भए पनि तराईका केही जिल्लामा भने बढ्दो बसाइँसराइ र अन्य कारणले कारोबार वृद्धि भएको देखिन्छ।