चीनबाट आयातित लसुन भारत निकासी: अवैध व्यापारले नेपाल-भारत सम्बन्धमा संकट

चीनलगायत तेस्रो मुलुकबाट आयात भएको लसुन अवैध माध्यमबाट भारत निर्यात भइरहेको विषयमा हालै सञ्चारमाध्यम र सरकारी निकायहरूले चासो व्यक्त गरेका छन्। नेपाल भन्सार विभागका अनुसार यो अवैध गतिविधिले नेपाल-भारत व्यापार सन्धि र साउथ एशियन फ्री ट्रेड एरिया (साफ्टा) का प्रावधानको दुरुपयोग गर्दै दुई देशबीचको व्यापार सम्बन्धमा तनाव उत्पन्न गरेको छ।

नेपाल–भारत व्यापार सन्धिले नेपाली उत्पादनलाई भारतमा शून्य भन्सार सुविधा दिएको छ। तर, तेस्रो मुलुकबाट आयात भएका सामानलाई नेपालमा उत्पादन गरिएको देखाएर भारततर्फ निकासी गर्ने प्रचलनले यो व्यवस्थाको दुरुपयोग भइरहेको छ। लसुन यसरी अवैध निकासी हुने वस्तुको पछिल्लो उदाहरण हो।

भन्सार तथ्याङ्कले देखाएको समस्या

चालू आर्थिक वर्षका पहिलो पाँच महिनामै ५ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँ बराबरको ४० हजार मेट्रिक टन लसुन आयात भएको भन्सार तथ्याङ्कले देखाएको छ। यो परिमाण अघिल्लो वर्षको तुलनामा ७९० प्रतिशतले बढी हो। नेपालमा वार्षिक ७३ हजार ५७६ मेट्रिक टन लसुन उत्पादन हुने कृषि मन्त्रालयको तथ्याङ्क अनुसार स्वदेशको माग धान्न पर्याप्त उत्पादन छ। यस्तोमा चीनबाट आयात गरिएको लसुन कहाँ गयो भन्ने प्रश्न उठेको छ।

भारतले आफ्ना किसानलाई संरक्षण गर्न सन् २०१४ देखि लसुन आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ। तर, नेपालबाट चिनियाँ लसुन तस्करीमार्फत भारतीय बजारमा पुगेको छ। नेपालमा भन्दा भारतमा चिनियाँ लसुन दोब्बर मूल्यमा बिक्री हुने हुँदा व्यापारीहरू अवैध निकासीमा सक्रिय भएका छन्।

नेपालबाट लसुनजस्ता उत्पादनको अवैध निकासीले भारतको कृषि अर्थतन्त्रमा नकारात्मक प्रभाव पार्नुका साथै नेपाल-भारत व्यापार सम्बन्धमा अविश्वास बढाएको छ। यसले सिमेन्ट, जुत्ता, चिया, फलफूलजस्ता वास्तविक नेपाली उत्पादनको भारत निकासीमा समेत असर पुर्याउनसक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।

सरकारको कमजोरी र सीमित फाइदा

विशेषज्ञहरूका अनुसार सरकारले आयातीत लसुनको अनुगमनमा कमजोरी देखाएको छ। आयातकर्ताहरूले सीमावर्ती क्षेत्रका व्यापारीको नाममा बिल बनाएर भारत निकासी गर्ने गरेका छन्। नेपालमा सुरक्षा निकायले अवैध व्यापार नियन्त्रणका लागि कदम उठाएको दाबी गरे पनि भन्सार तथ्याङ्कले यो प्रयास प्रभावकारी नभएको देखाएको छ।

अब केही महिनामा हुन गइरहेको नेपाल-भारत अन्तरसरकारी वाणिज्य बैठकमा भारतले यो मुद्दा उठाउन सक्ने अनुमान छ। यदि नेपालले यस्तो अवैध व्यापारलाई नियन्त्रण गर्न सकेन भने छिमेकीको सहकार्य अपेक्षा गर्ने आधार कमजोर हुनेछ।

चिनियाँ लसुनको तस्करीबाट भारतमा अवैध रूपमा मुद्रा भित्रिएको छ, जसले बैंकिङ प्रणालीलाई कमजोर बनाउँदै अनौपचारिक अर्थतन्त्रलाई प्रोत्साहन दिएको छ। यो प्रवृत्ति नेपाल र भारत दुवैका अर्थतन्त्रका लागि हानिकारक रहेको विज्ञहरूले बताएका छन्।

नेपालबाट अर्धप्रशोधित छाला, सुपारी, सुकमेल, मरिच, छोहडा, स्याउजस्ता वस्तु अवैधरूपमा भारत निर्यात गर्ने प्रयासले विगतमा पनि विवाद निम्त्याएको थियो। यस्ता घटनाले नेपालको वैदेशिक व्यापारको साख धमिल्याउँदै आएको छ।

व्यापार विज्ञ र सरोकारवालाहरूले अवैध व्यापार रोक्न तत्काल कदम चाल्न आग्रह गरेका छन्। यसका लागि सीमा सुरक्षा कडा गर्ने, आयातको अनुगमन प्रभावकारी बनाउने र वैध व्यापारलाई प्रोत्साहन गर्ने दीर्घकालीन नीति आवश्यक रहेको बताएका छन्।