राजगोमन सर्पका चार प्रजाति पत्ता लागे: सर्प संरक्षणमा नयाँ युगको सुरुवात

भारतका सरीसृपविज्ञ डा. गौरी शङ्करको नेतृत्वमा भएको अध्ययनले राजगोमन सर्पको चार प्रजाति रहेको खुलासा गरेको छ। यो खोजले दशकौँसम्म एक मात्र प्रजाति रहेको मान्यता भत्काउँदै सर्प संरक्षण र अध्ययनमा नयाँ दिशानिर्देश प्रस्तुत गरेको छ।

सन् २००५ मा डा. गौरी शङ्करलाई राजगोमनले टोकेपछि उनी सर्प विज्ञानमा अझ बढी आकर्षित भए। विषको गम्भीर प्रभावका बाबजुद उनले यो सर्पको अध्ययनमा लागिपर्ने संकल्प गरे। हालैको अनुसन्धानले भारतको पश्चिमी घाट क्षेत्रमा एक विशेष प्रजाति पत्ता लगाएको छ जसको नाम ‘ओफिओफ्यागस कालिङ्गा’ राखिएको छ। यो नाम स्थानीय कर्नाटक भाषाबाट लिइएको हो।

चार प्रजाति: गहन अध्ययनको परिणाम

अनुसन्धान टोलीले दुई सयभन्दा बढी राजगोमनको जीनोम विश्लेषण गरेर चार अलग प्रजाति पत्ता लगाएका छन्। यसबारे डा. एसआर गणेशले भने, “प्राकृतिक बसोबासको अध्ययनको कमीका कारण यस सरीसृपबारे जानकारी सीमित थियो। अब विस्तृत अध्ययनको ढोका खुलेको छ।”

राजगोमनको टोकाइ विरलै हुने भए पनि यसको विषका लागि भारतमा प्रभावकारी एन्टिभेनम छैन। उपलब्ध पोलिभ्यालेन्ट एन्टिभेनमले चार ठूला सर्पको विष विरुद्ध काम गरे पनि राजगोमनका नयाँ प्रजातिहरूको विषका लागि प्रभावकारी हुँदैन। यसकारण विज्ञहरूले मोनोभ्यालेन्ट एन्टिभेनमको विकास आवश्यक रहेको बताएका छन्।

सांस्कृतिक महत्त्व र संरक्षण

डा. गौरी शङ्करले भने, “राजगोमनले अन्य विषालु सर्पहरूलाई नियन्त्रणमा राखेर मानिसलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ।” उनका अनुसार सर्पसँग जोडिएको त्रास हटाउन र संरक्षणलाई बढावा दिन एन्टिभेनमको विकास महत्त्वपूर्ण छ।

यो अनुसन्धानले स्थानीय ज्ञान र वैज्ञानिक अध्ययनको महत्त्वलाई जोड दिएको छ। डा. मनोजका अनुसार कम लागतमा सजिलै उत्पादन गर्न मिल्ने एन्टिभेनमले नयाँ प्रजातिको संरक्षणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

यस खोजले राजगोमनको विविधता मात्र होइन, सर्पसँगको सहअस्तित्वको सम्भावना पनि उजागर गरेको छ। अब संसारले यी सर्पलाई नयाँ दृष्टिकोणले हेर्ने छ।