गुणस्तर प्रमाणपत्र नवीकरणको ढिलाइ, गैरभन्सार अवरोधका रूपमा परिभाषित
भारतीय ब्युरो अफ इन्डियन स्ट्यान्डर्डस् (बीआईएस) ले गुणस्तर प्रमाणपत्र नवीकरणमा पछिल्लो केही महिनादेखि ढिलाइ गर्दा प्रभावित नेपाली निर्यातलाई अब पुन: निरन्तरता दिने सम्भावना बढेको छ। बीआईएसले सिमेन्ट र जस्तापाताबाहेक जुत्ता, प्लाइउड, र स्यानिटरी प्याडजस्ता वस्तुहरूलाई सन् २०२५ को जनवरी अन्त्यसम्म हालको प्रमाणपत्रलाई मान्यता दिने निर्णय गरेपछि यी वस्तुहरूको निर्यात सहज बन्ने देखिएको छ।
तर, सिमेन्टको निर्यातमा भने अझै अवरोध कायमै छ, जसले भारततर्फको निर्यातमा निरन्तर अनिश्चितताको स्थिति रहेको संकेत गरेको छ। नेपालको व्यापारिक साझेदारका रूपमा भारतको नीतिगत अस्थिरताले गर्दा निर्यातमा समस्या हुँदै आएको छ। भारतीय बजारमा प्रवेश पाउने उद्देश्यले नेपालका उद्योगहरूले तयारी गरे पनि, बारम्बारका गैरभन्सार अवरोधले नेपाली व्यवसायलाई ठूलो चुनौती दिएको छ।
गोल्डस्टार जुत्ता जस्तो नेपाली ब्रान्डले भैरहवा विशेष आर्थिक क्षेत्र (सेज)मा भारत निर्यात गर्ने योजनासहित प्लान्ट स्थापना गर्ने तयारी गरिरहेको छ। तर, भारतले लागू गर्दै आएको प्रावधानको अनिश्चितताले गर्दा उद्योगहरूलाई जोखिममा पार्न सक्छ। वनस्पति घ्यू उद्योगमा लागेका अवरोधका कारण धेरै उद्योग बन्द हुन पुगेका छन् भने थोरै परिमाणमै उत्पादन गरी निर्यात गर्न बाध्य छन्।
गुणस्तर प्रमाणपत्रमा ढिलाइ हुने समस्या पनि गैरभन्सार अवरोधको रूपमा देखिएको छ। भारतीय बजारमा प्रवेश पाउनका लागि नेपाली वस्तुहरूले भारतीय प्रयोगशालाबाट गुणस्तर प्रमाणपत्र लिनुपर्ने बाध्यता रहेको छ। भारतले नेपालको प्रयोगशालाबाट प्राप्त प्रमाणपत्रलाई मान्यता नदिने निर्णय गरेका कारण, नेपाली वस्तुहरूले भारतको मान्यता प्राप्त गर्न कठिनाइ भोग्नुपरेको छ।
यद्यपि, नेपालले आफ्ना उत्पादनलाई भारतमा निर्यात गर्न सहज बनाउने उद्देश्यले प्रमाणपत्रका लागि आफ्नै प्रयोगशालामा परीक्षण गर्न पाउने कुरा प्रस्ताव गर्दै आएको छ। तर, भारतीय पक्षबाट ठोस प्रगति र सहयोगको कमीले यो प्रक्रिया झन् पेचिलो बन्दै गएको छ।
नेपाल र भारतबीच बारम्बारको छलफल र संवाद भए पनि भारतीय पक्षले नेपाली गुणस्तर प्रमाणपत्रलाई स्वीकृत दिनेबारे स्पष्ट नीति तय गर्न ढिलाइ गरेको छ। दुई देशबीचको व्यापार सन्धिअनुसार नेपालले कुनै वस्तुको निर्यात गर्न चाहँदा कम्तीमा ३० प्रतिशत मूल्य अभिवृद्धि भएको हुनुपर्ने प्रावधानले पनि नेपाली उत्पादनलाई प्रतिस्पर्धामा धक्का लागेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारविद्हरूले यो प्रावधान घटाउन सल्लाह दिए पनि अहिलेसम्म कुनै ठोस कदम चालिएको छैन। वनस्पति घ्यू, तामाका सामग्री, एक्रिलिक यार्न, र जिंक अक्साइड जस्ता वस्तुहरूमा परिमाणात्मक प्रतिबन्धका कारण नेपाली उत्पादनहरूको निर्यात घटेको छ।
नेपालले भारतीय प्रयोगशालामा निर्भरता घटाउन आफ्ना प्रयोगशालाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार सुधार गर्ने तयारी गरिरहेको छ। नेपाली प्रयोगशालाको गुणस्तर मापदण्डमा सुधार र कर्मचारीहरूको दक्षता अभिवृद्धिका लागि भारतले प्राविधिक सहयोग दिनुपर्ने नेपालले अपेक्षा राखेको छ। द्विपक्षीय छलफलका क्रममा नेपालले गुणस्तर प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा भारतीय सहयोगको आवश्यकता रहेको औंल्याउँदै आएको छ। भारतीय सहयोगले नेपालको उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डमा पुर्याउन मद्दत पुर्याउने देखिएको छ।
विश्वको तेस्रो ठूलो अर्थतन्त्र बन्ने लक्ष्यसहित अघि बढिरहेको भारतले नेपालको जस्तो सानो अर्थतन्त्रलाई व्यापारिक सहयोग प्रदान गर्दा उसको अर्थतन्त्रमा खासै असर नपर्ने व्यापारविद्हरू बताउँछन्। भारतले नेपालको व्यापारिक अपेक्षालाई सम्बोधन गर्ने दिशामा थप उदार नीतिको अवलम्बन गर्न सक्ने नेपाली उद्योगहरू आशावादी छन्।
नेपालले भारतीय सहयोग पाउन आन्तरिक तयारीमा सुधार गर्दै, स्पष्ट र लक्ष्य केन्द्रीत रणनीति तय गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औंल्याइएको छ। भारतले उदार दृष्टिकोणले व्यापारिक सहजीकरण गरेमा नेपाल-भारत सम्बन्ध झन सुदृढ हुने विश्वासमा व्यवसायिक क्षेत्र रहेको छ।
