भूकम्पीय क्षतिबाट जोगिन के गर्ने, के नगर्ने ?

म्यान्मारको मध्यभागमा केन्द्रबिन्दु रहेको शक्तिशाली भूकम्पका कारण म्यान्मार र छिमेकी देश थाईल्यान्डमा ठूलो क्षति पुगेको छ। म्यान्डले सहरमा इरावादी नदीमाथि रहेको एउटा ठूलो पुल भत्किएको छ भने १,००० किलोमिटर टाढाको ब्याङ्ककमा समेत भवनहरू भत्किएका छन्।

यसैबीच, ग्रीक टापु सान्टोरिनीमा पछिल्लो एक महिनादेखि हजारौँ साना भूकम्प गइसकेका छन्। विज्ञहरूका अनुसार यो क्रम कहिले रोकिन्छ भन्ने निश्चित छैन। यसअघि, गत जनवरीमा तिब्बतमा गएको ७.१ म्याग्निट्यूडको भूकम्पका कारण १२६ जनाको मृत्यु भएको थियो। नेपालमा समेत उक्त भूकम्पको धक्का महसुस गरिएको थियो।

भूकम्पका कारण विश्वभर ठूलो क्षति

गत डिसेम्बर महिनामा भानुआटूमा ७.३ म्याग्निट्यूडको भूकम्पले ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो भने क्यालिफोर्नियामा ७.० म्याग्निट्यूडको भूकम्प गएपछि सुनामीको चेतावनी जारी गरिएको थियो। फेब्रुअरी २०२३ मा टर्की र सिरियामा गएको ७.८ म्याग्निट्यूडको भूकम्प दशककै विनाशकारी साबित भएको थियो। यस भूकम्पमा ५९,००० भन्दा बढीको मृत्यु भएको थियो।

टर्की भूकम्पीय जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पर्ने भएकाले सन् १९३९ देखि १९९९ सम्म त्यहाँ पाँचवटा ठूला भूकम्प गइसकेका छन्। सन् १९०० देखि २०२३ सम्म ७६ वटा भूकम्प गएका थिए जसमा झन्डै एक लाख जनाले ज्यान गुमाएका थिए।

विगत दुई दशकका अन्य ठूला भूकम्पहरूमध्ये २०२१ मा हाइटीमा २,२०० जनाभन्दा बढीको मृत्यु भएको थियो भने २०१८ मा इन्डोनेशियामा ४,३०० जनाभन्दा बढीले ज्यान गुमाएका थिए। २०१७ मा इरानमा गएको भूकम्पमा ४०० भन्दा बढीको मृत्यु भएको थियो। नेपालमा २०१५ मा गएको विनाशकारी भूकम्पमा झन्डै ९,००० जनाले ज्यान गुमाएका थिए।

भूकम्पको पूर्वानुमान सम्भव छ ?

वैज्ञानिकहरूका अनुसार भूकम्प कहाँ जाने सम्भावना छ भन्ने थाहा भए पनि कहिले जान्छ भन्ने ठ्याक्कै अनुमान गर्न हालसम्म सम्भव छैन। विज्ञहरू भूकम्पको सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै सधैँ सतर्क रहनुपर्ने सुझाव दिन्छन्।

डा. हिक्सका अनुसार भूकम्प जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बस्ने व्यक्तिहरूले आपत्कालीन अवस्थामा आवश्यक सामग्री जस्तै अतिरिक्त पानी, टर्च, प्राथमिक उपचार किट र खानेकुरा राख्नुपर्छ। रेडक्रसले त्यस्ता सामग्रीमा नगद, औषधि तथा महत्त्वपूर्ण कागजातहरूको प्रतिलिपि राख्नुपर्ने सुझाव दिएको छ।

भूकम्पबाट जोगिन अपनाउनुपर्ने उपायहरू

अमेरिकी भौगर्भिक संस्था यूएसजीएसले भूकम्पका समयमा सुरक्षित रहन “ड्रप, कभर र होल्ड अन” (निहुरिनु, छेकिनु, रोकिनु) विधि अपनाउन सुझाव दिएको छ। यदि भूकम्प गएको बेला भवन भित्रै हुनुहुन्छ भने बाहिर भाग्नुभन्दा टेबल वा डेस्कमुनि सुरक्षित रूपमा बस्नुपर्छ। झ्याल र भवनको अग्रभाग पहिलो चरणमै भत्कने सम्भावना हुने भएकाले ती स्थानबाट टाढा बस्न सल्लाह दिइन्छ।

यदि बाहिर हुँदा भूकम्प गएमा विद्युत् तथा इन्टरनेटका तार, ग्यास पाइपलाइन र भवनहरूबाट टाढा खुला क्षेत्रमा जानुपर्छ। अर्थक्वेक कन्ट्री अलायन्सका अनुसार अधिकांश घाइते हुने कारण टिभी, बत्ती, गिलासजस्ता वस्तु खस्नु वा उड्नु हो।

सन् १९०६ को सान फ्रान्सिस्को भूकम्पमा अधिकांश मृत्यु भवन भत्किनुभन्दा ग्यास पाइप विस्फोटका कारण भएको थियो। त्यसैले भूकम्पपछि ज्वलनशील पदार्थहरूबाट टाढा रहनु महत्वपूर्ण रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।