नयाँ नोट छाप्ने राष्ट्र बैंकको तयारी : बजारमा नोट कति छन्, कतिसम्म छाप्न सकिन्छ ?
लामो समयदेखिको रस्साकस्सीपछि नेपाल राष्ट्र बैंकका गभर्नरमा विश्वनाथ पौडेलको नियुक्तिसँगै रु ५० र रु १,००० दरका नयाँ कागजी नोट छपाइ प्रक्रिया अघि बढाइएको छ। राष्ट्र बैंकका अधिकारीहरूका अनुसार देशको आर्थिक आवश्यकता र नोटहरूको स्थितिलाई ध्यानमा राख्दै नयाँ नोट छाप्ने तयारी गरिएको हो।
राष्ट्र बैंकका उपनिर्देशक तथा सहायक सूचना अधिकारी भागवत आचार्यका अनुसार मुलुकको आवश्यकता अनुसार दुईदेखि तीन वर्षलाई पुग्ने गरी नोट छपाइ गरिन्छ। यदि पुरानै डिजाइनमा छाप्नुपर्ने हो भने बैंक सञ्चालक समितिको निर्णय आवश्यक पर्छ, तर दर, चित्र वा आकार परिवर्तन गर्नुपर्ने खण्डमा भने सरकारी स्वीकृति लिनु पर्ने व्यवस्था छ।
पूर्वगभर्नर दीपेन्द्रबहादुर क्षेत्रीका अनुसार नोट छपाइको योजना बनाउँदा तीनवटा पक्ष विचार गरिन्छ – सरकारबाट कति बजेट आवश्यक पर्ने, कति नोट बजारमा छन् र कति झिक्नुपर्ने।
नेपालमा हाल कागजी नोट छपाइ गर्ने पूर्वाधार नभएकाले सबै नोटहरू विदेशी कम्पनीमार्फत छपाइन्छ। अहिले रु ५० का नोट फ्रान्समा, रु १०० का नोट बेलायतमा, र बाँकी सबै दरका नोटहरू चीनको चाइना बैंक नोट प्रिन्टिङ एन्ड मिन्टिङ कर्पोरेशनले छापिरहेको छ।
पूर्वगभर्नर क्षेत्रीका अनुसार छपाइ प्रक्रिया टेन्डरमार्फत गरिन्छ, जसमा छपाइ खर्च र डेलिभरी समयको आधारमा कम्पनी छनोट गरिन्छ। यो प्रक्रिया पूरा हुन डेढदेखि दुई वर्ष लाग्ने गरेको छ। नोटको सुरक्षासम्बन्धी विशेषताहरू बढी भए छपाइ खर्च पनि बढ्ने अधिकारीहरूको भनाइ छ। अहिले प्रतिनोट छपाइ खर्च साढे दुईदेखि सात रुपैयाँसम्म परेको छ।
नेपालले हाल सिक्का निर्माण लगभग १४ वर्षदेखि बन्द गरेको छ। टक्सार विभाग अहिले केवल स्मारक सिक्का र पदक निर्माणमा सीमित छ। एक र दुई रुपैयाँ दरका नोट पनि १० वर्षदेखि छापिएको छैन। कारण – छपाइ खर्च अङ्कित मूल्यभन्दा बढी पर्नु।
नयाँ नोट प्रयोगमा ल्याउनुअघि राष्ट्र बैंकले राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसका लागि नोट बराबरको मूल्यमा धितो राख्नु पर्ने व्यवस्था छ। राष्ट्र बैंक ऐन अनुसार कम्तीमा ५० प्रतिशत सुन, चाँदी, विदेशी मुद्रा वा विदेशी धितोपत्रमा आधारित सुरक्षण राख्नुपर्ने प्रावधान छ। हाल राष्ट्र बैंकसँग ११ खर्ब रुपैयाँबराबरको धितो राख्ने क्षमता छ, जसअनुसार ८०० अर्ब रुपैयाँसम्मको नोट निष्कासन गर्न पाइने अनुमति छ। अहिले ७५५ अर्ब रुपैयाँबराबरका नोटहरू बजारमा चलनमा छन्।
नोटको आयु सामान्यतया दुई वर्षसम्म हुने भए पनि यो प्रयोग, भण्डारण र व्यवहारमा निर्भर हुने गर्छ। विद्युतीय भुक्तानीको विस्तारसँगै नोटको आयु बढ्ने र व्यवस्थापन खर्च घट्ने अपेक्षा गरिएको छ।
थोत्रा भएका नोट राष्ट्र बैंकले धुलाइ गरी पुनः प्रयोगमा ल्याउने अभ्यास रहिआएको छ। अत्यधिक क्षतिग्रस्त नोटहरू भने अर्थ मन्त्रालयको रोहबरमा जलाइन्छ। पछिल्लो समय तिनलाई ब्रिकेट बनाएर व्यवस्थापन गर्ने विधि पनि अपनाइएको छ।
