धान उत्पादन बढ्दा पनि किन वृद्धि भइरहेको छ चामल आयात ?

भारतले चामल निर्यातमा लगाइएको कर हटाएको र त्यहाँ नियमित रुपमा गरिने धान भण्डारणको स्थानान्तरण समय एकैपटक परेका कारण चालु आर्थिक वर्षमा नेपालले भारतबाट धान र चामलको आयात दोब्बर पारेको देखिएको छ।

चालु आर्थिक वर्षको चैत मसान्तसम्मको तथ्याङ्क अनुसार अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा धान–चामलको आयात झन्डै दोब्बर भएको सरकारी अधिकारीहरूले जनाएका छन्। तर यो वृद्धिलाई अस्वाभाविक भने मानिएको छैन।

भारतले सन् २०२४ को अक्टोबरमा चामल निर्यातमा लगाइएको कर हटाएपछि नेपाली व्यवसायीहरू सस्तो मूल्यमा चामल आयात गर्न तर्फ आकर्षित भए। साथै भारतको खाद्य भण्डारण चक्र अन्तर्गत पुराना बाली विस्थापनको समय पनि यही वर्ष परेका कारण चामलको निर्यात थप बढेको हुनसक्ने कृषि विभागका अधिकारीहरू बताउँछन्।

कृषि विभागका महानिर्देशक प्रकाशकुमार सञ्जेलका अनुसार यस्तो अवस्थामा भारतमा चामलको मूल्य सस्तो हुने भएकाले व्यापारीहरूले माग नभए पनि पछि बिक्री गर्ने सोचमा आयात बढाउने गर्छन्।

नेपाललाई वार्षिक झन्डै ७२ लाख मेट्रिक टन धान आवश्यक पर्छ। सरकारको प्रक्षेपण अनुसार चालु वर्ष करिब ६० लाख मेट्रिक टन धान उत्पादन हुनेछ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४ प्रतिशतले बढी हो।

भन्सार विभागका अनुसार अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा २२ अर्ब रुपैयाँ बराबरको चामल र ८ अर्ब बराबरको धान आयात गरिएको थियो। तर यो वर्ष मध्य वैशाखसम्ममै चामलको आयात १८ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ भने धानको आयात १६ अर्ब रुपैयाँ नजिक पुगेको छ।

भारत विश्वकै सबैभन्दा ठूलो चामल निर्यातकर्ता हो, जसको विश्व चामल व्यापारमा ४० प्रतिशत हिस्सा छ। नेपालले भारतसँगै चीन, भियतनाम, अमेरिका, दक्षिण कोरिया र थाईल्यान्डबाट पनि चामल आयात गर्ने गरेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

हालको तथ्याङ्क अनुसार यो वर्ष परिमाणका हिसाबले सबैभन्दा धेरै धान उत्पादन भएको वर्ष हो। यद्यपि करिब १०–११ लाख मेट्रिक टन धान भने अझै पनि बाहिरबाटै ल्याउनुपर्ने अवस्था यथावत् रहेको कृषि मन्त्रालय बताउँछ।

नेपालमा विशेषगरी मसिना र बास्नादार चामलप्रति उपभोक्ताको आकर्षण बढेको देखिँदा पनि आयातको मात्रा बढिरहेको अधिकारीहरूको भनाइ छ।

“हालसम्म चामल र धानको संयुक्त आयात २९ अर्ब रुपैयाँ हाराहारी पुगेको छ, जुन ३५ अर्बसम्म पुग्न सक्छ,” सञ्जेल बताउँछन्। उनले विगतमा जस्तै ५० अर्बभन्दा बढीको आयात हुने सम्भावना भने कम रहेको औँल्याए।

धान उत्पादन हुने जमिन कम हुँदै गए पनि प्रति हेक्टर उत्पादकत्व बढ्दो छ। गत वर्ष प्रति हेक्टर ३.८ मेट्रिक टन उत्पादन भएकोमा यो वर्ष ४.२ मेट्रिक टन पुगेको छ।

धेरै नेपालीको खानपानमा चामलको प्रमुखता रहँदा अन्य विकल्पजस्तै गहुँ, मकै, कोदो, फापर जस्ता अन्नको सन्तुलित उपयोगले खाद्य सुरक्षामा सघाउ पुर्‍याउन सकिने विज्ञहरू बताउँछन्।

प्रवक्ता नारायणप्रसाद रेग्मी भन्छन्, “जनसङ्ख्यामा उल्लेख्य वृद्धि नभए पनि आयात बढ्नु विश्लेषणयोग्य विषय हो।”

२०७८ को कात्तिकमा परेको असामान्य वर्षाका कारण लाखौँ हेक्टरमा लगाइएको धानबाली नष्ट भएपछि सरकारले सूचना प्रणालीमार्फत सतर्कता बढाएको थियो। तर जलवायुजन्य जोखिम र अन्तर्राष्ट्रिय अस्थिरता सधैं चुनौतीका रूपमा रहने देखिन्छ।

देशभर करिब १४ लाख हेक्टर जमिन धान उत्पादन योग्य भए पनि तेस्रो भागमा मात्र वर्षभर सिँचाइ सुविधा छ। बाँकी जमिन आकासे पानीमा निर्भर छ। यदि ‘चैते धान’ प्रवर्धन गर्न सकियो भने पाँचदेखि छ लाख मेट्रिक टनसम्म उत्पादन थप्न सकिने सम्भावना कृषि मन्त्रालयको भनाइ छ।