नुनको माध्यमबाट माइक्रोप्लास्टिक निल्दै नेपाली, स्वास्थ्यमा कस्तो जोखिम ?

हालैको अनुसन्धानले देखाएअनुसार, खानाका विभिन्न माध्यमबाट नेपालीहरूले सूक्ष्म कणयुक्त माइक्रोप्लास्टिकलाई अनायास निलिरहेका छन्, जसले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर दुष्प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावना रहेको छ। यो विषयमा थप अध्ययनको आवश्यकता एक नेपाली अनुसन्धानकर्ताले औँल्याएका छन्।

विशेषगरी खाने नुनका माध्यमबाट वर्षमा सयौँ माइक्रोप्लास्टिकका कणहरू सर्वसाधारण नेपालीहरूले निलिरहेका हुन सक्ने हालको अनुसन्धानबाट संकेत गरिएको छ। यस्तै, बोतल र जारमा राखिएको पानीका माध्यमबाट समेत बढी मात्रामा माइक्रोप्लास्टिक सेवन गरिँदै आएको अनुमान गरिए पनि हालसम्म यो विषयमा विस्तृत अध्ययन नेपालमा गरिएको छैन।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्ल्यूएचओ) का अनुसार माइक्रोप्लास्टिकको सेवन वा श्वासप्रश्वासबाट मानव शरीरमा प्रवेश गर्दा स्वास्थ्यमा पर्ने असरबारे थप अध्ययनको आवश्यकता रहेको बताइएको छ। नेपाल सरकारको कुनै पनि निकायबाट माइक्रोप्लास्टिकको स्वास्थ्यमा पार्ने असरबारे हालसम्म कुनै अध्ययन गरिएको छैन, तर अधिकारीहरूले यस्तो अध्ययनको आवश्यकता रहेको स्वीकार गरेका छन्।

नेपालका हिमाल, नदीनाला र तालमा पनि प्लास्टिकका सूक्ष्मकणहरूको उपस्थितिबारे केही अनुसन्धानहरू भएका छन्, जसले देखाउँछ कि देशको वातावरणमा माइक्रोप्लास्टिकको मात्रा बढिरहेको छ।

त्रिचन्द्र क्याम्पसका वातावरण विज्ञान विभागका उपप्राध्यापक किशोरकुमार महर्जन र वातावरणविज्ञ रामप्रसाद ढुङ्गेलले हालसालै नुनमा पाइने माइक्रोप्लास्टिकको अवस्थाबारे एक अध्ययन सम्पन्न गरेका छन्। यस अध्ययनले नेपालमा बिक्री हुने प्याकेटमा पाइने नुनमा उल्लेख्य मात्रामा माइक्रोप्लास्टिक रहेको देखाएको छ। सेल प्रेसको “हेलियन” जर्नलमा प्रकाशित यस शोधपत्रका प्रमुख लेखक महर्जनका अनुसार यो अध्ययन नेपाली नुनमा भएको पहिलो अनुसन्धान हो, जसले नेपालमा माइक्रोप्लास्टिक समस्याबारे थप अनुसन्धानको आवश्यकता औँल्याएको छ।

महर्जनको टोलीले नेपालमा बिक्री भइरहेका पाँच कम्पनीका नुनको देशका विभिन्न स्थानबाट नमुना सङ्कलन गरेर परीक्षण गरेको थियो। परीक्षण गरिएका नेपाली र भारतीय प्याकेजिङ कम्पनीहरूको सबै नमुनामा माइक्रोप्लास्टिकको मात्रा पाइएको थियो। यी नमुनाहरूमा प्रतिकिलो ८० देखि १,०४० सम्म माइक्रोप्लास्टिक कणहरू पाइएका थिए। महर्जनका अनुसार भण्डारणको अवस्था, प्याकेजिङ मिति, र प्रयोग गरिएको प्लास्टिकको मोटाइ जस्ता कारक तत्वहरू यसमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्ने भए पनि उत्पादन प्रक्रियालाई नै माइक्रोप्लास्टिक मिसावटको प्रमुख कारण ठहरिएको छ।

शोधपत्रले नुनमा पाइने माइक्रोप्लास्टिकको मात्रा घटाउनका लागि सफाइ प्रक्रिया, कच्चा पदार्थको छनोट, र प्याकेजिङ प्रक्रियामा सुधार गर्नु आवश्यक रहेको औँल्याएको छ। अध्ययनअनुसार, औसत रूपमा एक नेपालीले वार्षिक रूपमा नुनका माध्यमबाट झन्डै १,८५३ माइक्रोप्लास्टिक कणहरू निलिरहेका छन्। डब्ल्यूएचओले दिनमा पाँच ग्रामभन्दा कम नुन सेवन गर्न सिफारिस गरेको भए पनि नेपालमा यसको मात्रा झन्डै दोब्बर रहेको छ। नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्को २०१९ को प्रतिवेदन अनुसार, नेपालीहरूले दैनिक ९.१ ग्राम नुनको औसत सेवन गर्छन्, जसमा पुरुषले ९.६ ग्राम र महिलाले ८.७ ग्राम नुन सेवन गरिरहेको देखिन्छ।

महर्जनले यस अध्ययनले नेपालमा माइक्रोप्लास्टिक समस्याबारे थप खोजी आवश्यक रहेको स्पष्ट पारेका छन्। अध्ययनले माइक्रोप्लास्टिकको मात्राबारे तथ्य पत्ता लगाए पनि यसले स्वास्थ्यमा कस्तो असर पुर्याउँछ भन्नेबारे विस्तृत अनुसन्धान अझै बाँकी रहेको उनको भनाइ छ।

साथै, महर्जनको टोलीले अहिले बोतल र जारमा राखिएको पानीमा माइक्रोप्लास्टिकको मात्रा पत्ता लगाउने उद्देश्यले अध्ययन सुरु गरेको जानकारी दिएका छन्। यो विषयमा बाहिरी अनुसन्धानहरूले बोतलको पानीमा प्लास्टिकका हजारौँ सूक्ष्मकणहरू पाइएको जनाए पनि नेपालमा हालसम्म यो विषयमा अध्ययन भएको छैन।

सन् २०१९ मा डब्ल्यूएचओले खानेपानीमा पाइने माइक्रोप्लास्टिकबारे प्रतिवेदन प्रकाशित गरेको थियो। उक्त प्रतिवेदनले प्राय सबै प्रकारको पानीमा माइक्रोप्लास्टिकको उपस्थिति पाइएको देखाएको थियो, चाहे त्यो धारामा आउने पानी होस् वा बोतलको। डब्ल्यूएचओका अनुसार खानेपानीमा रहेको माइक्रोप्लास्टिकले मानव स्वास्थ्यमा हानी पुर्याउँछ कि गर्दैन भन्ने अझैसम्म विस्तृत अध्ययन गरिएको छैन।

नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्का वरिष्ठ अनुसन्धान अधिकृत डा. मेघनाथ धिमालले पनि नेपालमा माइक्रोप्लास्टिकले स्वास्थ्यमा पार्ने असरबारे अध्ययनको आवश्यकता देखिएको बताए। विभिन्न देशका अध्ययनलाई मध्यनजर राख्दै नेपालमा पनि विस्तृत अनुसन्धान गर्नुपर्ने अवस्थामा रहेको र यसबारे छलफल सुरु गरिने उनले जनाएका छन्।

माइक्रोप्लास्टिक भनेको के हो भन्नेमा डब्ल्यूएचओले खास वैज्ञानिक सहमति कायम नभएको भए पनि प्राय पाँच मिलिमिटरभन्दा कम लम्बाइ भएका प्लास्टिकका सूक्ष्मकणलाई माइक्रोप्लास्टिक भनिने गरेको उल्लेख गरेको छ।